Założyciel Fabryki Kabli – Wirtualne Muzeum Ożarów Mazowiecki

Franciszek Pius książę Radziwiłł był synem Macieja Józefa Konstantego księcia Radziwiłła herbu Trąby i jego żony Jadwigi z Korwin Krasińskich herbu Ślepowron. Miał czterech braci: Albert Stanisław, Krzysztof, Maciej Mikołaj Jakub, Stanisław i cztery siostry: Dorota Leontyna, Konstancja, Adela Albertyna i Jadwiga Antoinette Albertina. Urodził się 1 lutego 1878 w Rzymie i został w 1890 ochrzczony w Zegrzu. Studiował teologię we Fryburgu i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Wziął udział w obchodach 300 rocznicy śmierci ks. Piotra Skargi w 1912 roku i wygłosił w Krakowie referat otwierający obchody na temat znaczenia i potrzeby prasy katolickiej.

W sierpniu 1914 był wśród 68 sygnatariuszy telegramu dziękczynnego do wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza.

Franciszek Pius książę Radziwiłł

Po wycofaniu się Rosjan z Warszawy stał się jednym z liderów stronnictwa aktywistycznego: „którego działalność polegała na udziale w tworzeniu różnych podmiotów politycznych, które miały pewien wpływ na sytuację społeczno-polityczną na ziemiach polskich. Ponadto zwolennicy tej orientacji organizowali formacje wojskowe oraz instytucje społeczne, mające stanowić zaczyn dla tworzonej od podstaw państwowości polskiej. Należy przyznać, iż władze państw zaborczych odnosiły się z przychylnością do tych inicjatyw, gdyż pozwalały one na sprawniejsze administrowanie i zarządzanie terenami znajdującymi się pod okupacją wojskową. Z drugiej strony, te warstwy społeczne zaangażowały się w działalność obywatelską, ponieważ obawiały się, że nieustanne pogarszanie się położenia socjalnego szerokich rzesz społeczeństwa, powstałe w wyniku działań wojennych może wywołać objawy niezadowolenia społecznego. Aby temu zapobiec przedstawiciele burżuazji, mieszczaństwa oraz inteligencji rozpoczęli tworzenie różnego rodzaju komitetów i kół obywatelskich, mających na celu prowadzenie szeroko zakrojonej działalności społeczno-gospodarczej. Głównym kierunkiem tej aktywności miało być zadbanie o porządek i bezpieczeństwo publiczne.”

Książę Radziwiłł należał do zwolenników współpracy z państwami centralnymi na rzecz odbudowy państwa polskiego. Jego pomysłem było przekształcenie istniejącej w Warszawie Straży Obywatelskiej w zawodową Milicję Miejską.

Wykorzystując jego pokrewieństwo z dynastią Hohenzollern panującą ówcześnie w Niemczech, został 1 lutego 1916 roku pierwszym naczelnikiem Milicji Miejskiej w Warszawie. Formacja ta została włączona, po odzyskaniu niepodległości, w Policję Państwową.

„Milicja Miejska była formacją całkowicie polską i pomimo podległości okupacyjnym władzom niemieckim jej Naczelnik dbał o zachowanie polskości formacji, uważając się za bezpośredniego kontynuatora tradycji Straży Obywatelskiej, czego wyraz dał w swoim pierwszym rozkazie, pisząc:

„Jesteśmy spadkobiercami Straży Obywatelskiej, która spełniwszy swoje zadanie ku największemu uznaniu społeczeństwa przekazuje nam wzniosły przykład ducha obywatelskiego, poczucia solidarności i ofiarności dla ogółu”

(Rozkaz Dzienny Naczelnika M. M. Nr 1 z dnia 1 lutego 1916 r.)”

Należał do 25 osobowej Tymczasowej Rady Stanu, która działała w okresie od 14 stycznia do 31 sierpnia 1917 roku i wchodził w skład Komisji Wojskowej oraz Rady Departamentu Spraw Wewnętrznych. Według relacji Krzysztofa Radziwiłła w lipcu 1917 roku Franciszek Pius miał ostrzec Józef Piłsudskiego o mającym nastąpił aresztowaniu go przez Niemców, na co usłyszał odpowiedź „a skąd książę wiesz, że nie jest mi to na rękę”. W kwietniu 1918 roku książę Radziwiłł został powołany na dyrektora do Komisji Wojskowej w rządzie Jana Kantego Steczkowskiego, która miała być zalążkiem mającego powstać Ministerstwa Spraw Wojskowych.

Rada Stanu Królestwa Polskiego 1918 – Franciszek Pius Radziwiłł siedzi jako pierwszy po lewej stronie. Zdjęcie z NAC.

Rada Stanu Królestwa Polskiego 1918 – z Józefem Piłsudskim. Franciszek Pius Radziwiłł siedzi jako trzeci po prawej stronie. Zdjęcie z NAC.

W 1929 roku był wśród założycieli spółki akcyjnej „Polskie Fabryki Kabli i Walcownie Miedzi”, która była początkiem Fabryki Kabli w Ożarowie Mazowieckim.

Dr Stefan Lewandowski w swojej książce „Dzieje Ziemi Ożarowskiej”, str. 148, ISBN 83-89241-37-4 napisał w zamieszczonym kalendarium:

„1929. Zarejestrowanie 24 maja 1929 roku w kancelarii rejenta Dobrowolskiego w Warszawie spółki akcyjnej Polskiej Fabryki Kabli i Walcowni Miedzi przez dr Jurisa Bersiga z firmy Elwerta ze Szwajcarii, Franciszka ks. Radziwiłła oraz braci Piotra i Stefana Bergmanów z firmy Felten i Guilleaume z Kolonii z kapitałem zakładowym miliona złotych podwyższonym w 1930 roku za pomocą 1000-złotowych akcji do 3,5 miliona złotych. Zakup pod budowę tej fabryki 11 hektarów gruntu od Ignacego Perza, rolnika ożarowskiego przy trasie Warszawa-Błonie”.

Franciszek Pius Radziwiłł był również w latach 1927-38 prezesem Rady Polskiego Komitetu Zwalczania Raka oraz od 1931 roku prezesem Polskiego Związku Eksporterów Drobiu.

W 1908 roku 1 września poślubił Zofię Wodzicką z Granowa herbu Leliwa. Miał dwóch synów: Władysława Alojzego Macieja żonatego z Jolantą Anną Marią ks. Czartoryską herbu Pogoń Litewska i Franciszka Dominika żonatego z Heleną Okulicz oraz córkę Marię Anielę Albertinę zamężną za Józefa Światopełk-Mirskiego.

W czasie II wojny światowej przebywał u swojej siostry Doroty na zamku w Głogówku, żony Jana Hansa Georga hrabiego von Oppersdorff. Zmarł w Głogówku 1 grudnia 1944 roku.

Upamiętnienie

Ma ulicę wspólnie z Arturem Radziwiłłem, który zginął 13 września 1939 roku w Bitwie Ołtarzewskiej. Nazwę nadano uchwałą nr 446/06 Rady Miejskiej w Ożarowie Mazowieckim we wrześniu 2006 roku. Ulica znajduje się przy dawnej Fabryce Kabli Ożarów.

Przy dawnej bramie głównej Fabryki Kabli na ścianie obecnego budynku Służb Geodezyjnych Powiatu Warszawskiego Zachodniego zawieszona jest tablica.

Zdjęcie Paweł Zdanowicz

Prezentujemy też dokument z marca 1934 roku na papierze firmowym spółki akcyjnej „Polskie Fabryki Kabli i Walcownie Miedzi” wraz z pieczątką firmy.