Szymanowscy i Cmentarz Powązkowski

Na terenie dawnego cmentarza przy kościele w Starych Babicach zachował się klasycystyczny pomnik nagrobny Teofila Szymanowskiego.

Pomnik pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Niestety jest już niekompletny, w czasie różnych prac był przemieszczany, zaliczony został do zabytków kościelnych.

Na obelisku wykonanym z piaskowca wyryto napis:

„Wdzięczne dzieci Oycu swemu,

Teofilowi Korwin Szymanowskiemu

pamięć tę zostawiają.

Umarł dnia 30 listopada 1833 r.

przeżywszy lat 71.

Pokój iego Cieniom.”

 

Poniżej zamieszczono wiersz:

„Cześć Boga, miłość bliźnich krajowe usługi

Nieprzerwanie zdobiły dni Twych zawod długi

W zaciszu cnót domowych pełniąc powinności

Pociechą byłeś krewnych, sąsiadów i włości

I dziś gdy w grobie zacne nieznikają czyny,

Żyjesz w pamięci ziomków, w sercach Twej rodziny”.

Korwin Szymanowscy są starą rodziną mazowiecką. Pieczętowali się pierwotnie, jak podają dawniejsi heraldycy Paprocki i Okolski, herbem Jezierza (przedstawiał kruka), zamienionym z biegiem wieków przez rodzinę na herb Ślepowron. Podobnie jak niektóre inne rodziny tego herbu używają przydomka Korwin (kruk po łacinie to corvus) sugerując pochodzenie od króla węgierskiego Macieja Korwina (1440-1490), syna Janosa Hunyadiego. Nazwisko wzięli od wsi Szymany w powiecie szczuczyńskim, której dziedzicem był Mikołaj Szymanowski, zmarły przed 1544 rokiem[1].

Teofil Szymanowski był synem Melchiora i wnukiem Michała.

Żoną Michała była Krystyna Wołczyńska, która w posagu wniosła m.in. odziedziczone grunty położone na północ od miasta Nowej Warszawy. W połowie XVIII wieku obszar należących do nich gruntów wynosił przeszło 4 włóki, tj około 70 ha. Był to pas ziemi rozciągający się od Wisły aż do granicy wsi Powązki.

Przy ulicy Bonifraterskiej nr 2162 posiadali pałac z dwoma dziedzińcami, ogrodem owocowym, browarem, magazynem, stajniami, spichlerzem i oficynami. Oprócz Melchiora mieli jeszcze m.in.: Macieja, Błażeja, Dyzmę oraz cztery córki[2].

Rodzina Szymanowskich wsławiła się przekazaniem gruntów pod założenie nowego cmentarza poza miastem nazwanego później Powązkowskim.

W kruchcie kościoła p.w. św. Karola Boromeusza znajduje się tablica z informacją o tej fundacji:

„Panu Bogu na chwałę publiczny cmentarz trzech parafii na jurydyce ziemskiej, dziedzicznej Szymanowskiej z linii ś.p. Melchiora Szymanowskiego, stolnika warszawskiego, starosty klonowskiego, pułkownika wojsk saskich założony RP 1790, a poświęcony w r. 1791, którego dobrodziejami są: Stanisław August król Polski i W Xe litewski, kapituła tutejsza, 3 parafie: P. Marii, s-o Jana, s-o Andrzeja, Xże prymas Poniatowski, Xdz Łuskina, Xdz. Wyrwicz, 3 osoby bezimienne, Xże Adam Czartoryski, g-ł z. podolskich i inni, grunt długości łokci 319, szerokości ł. 178 dali dziedzice jurydyki bracia Szymanowscy z Bronisz…”

Jednym z tych braci był Teofil. W tym czasie był też współwłaścicielem Bronisz z przyległościami, do których m.in. należały Piotrkówki. Mieszkał we dworze w Broniszach, tam rodziły się jego dzieci. Później został także właścicielem Strzykuł i Wieruchowa.

O założeniu cmentarza poza miastem zadecydowały głównie warunki sanitarne oraz zamykanie cmentarzy przykościelnych z uwagi na brak miejsc na pochówki. Pojawił się wówczas problem związany z zebraniem funduszy na zakup odpowiedniego terenu.

W 1790 roku nieoczekiwanie rodzina Szymanowskich wystąpiła z propozycją ofiarowania na cmentarz terenu o powierzchni ponad 2 ha, znajdującego się przy trakcie powązkowskim. Opisane wcześniej warszawskie posiadłości Szymanowskich położone na północy miasta były znane jako jurydyka Szymanów. W 1776 roku zostały podporządkowane jurysdykcji m.st. Warszawy[3]. Grunty te zostały przecięte przez tzw. wały Lubomirskiego, które na długo wyznaczały granice miasta. Część poza wałami, przylegająca do wsi Powązki to właśnie teren ofiarowany na cmentarz. Poza tą darowizną była jeszcze jedna od rodziny Szymanowskich, w 1812 roku na powiększenie cmentarza[4].

Przekazany w 1790 roku teren to obecnie w przybliżeniu najstarsze kwatery 1-18.

Cmentarz założono w dniu 4 listopada 1790 roku. W dniu 20 maja 1792 roku w obecności króla Stanisława Augusta odbyło się uroczyste poświęcenie cmentarza. Wkrótce, na terenie cmentarza wzniesiono kościół i katakumby. Katakumby stanowiły południową granicę cmentarza. Pierwszy pochówek w katakumbach miał miejsce w styczniu 1793 roku[5].

Dawny trakt powązkowski, współcześnie to ulica Powązkowska i kościół św. Karola Boromeusza.

Widok kościoła powązkowskiego i drogi przycmentarnej w 1818 roku na rysunku uwiecznił Aleksander Majerski (1789-1857)[6].

Na grobowiec rodzinny Szymanowscy wybrali miejsce w narożniku cmentarza. Obecnie pomnik przylega do katakumb od strony wschodniej i znajduje się w kwaterze nr 163. Pierwsza informacja o wybudowaniu nagrobka pochodzi z 1842 roku. Pomnik wybudowały dzieci Teofila dla jego żony Marianny z Magnuskich zmarłej w 1839 roku.

Na obelisku zamieszczono napis o treści:

„Przodkowie tej rodziny część

jurydyki nazwanej Szymanowem

podarowali na smętarz publiczny

roku 1790”.

W 1892 roku w czasie renowacji grobowca w centralną część obelisku wmurowano nową tablicę o treści:

„Melchior Korwin Szymanowski

Starosta klonowski Fundator

Cmentarza i Kościoła

Powązkowskiego

Zmarł 1797 r.”[7]

Melchior Szymanowski w większości opracowań uchodzi za fundatora cmentarza i kościoła. Informacja ta wymaga sprostowania. Nie mógł być fundatorem ponieważ zmarł 27.X.1788 roku tj. dwa lata przed darowizną gruntów dokonaną przez synów. Pochowany został w krypcie kościoła Przemienienia Pańskiego przy ul. Miodowej. Jeżeli w grobowcu rodzinnym znajdują się jego szczątki to znaczy, że zostały przeniesione z pierwotnego miejsca pochówku. Ponadto w 1782 roku przekazał wszystkie swoje dobra synom w zamian za roczną pensję[8].

W grobowcu obok żony Teofila pochowano jego braci Stanisława i Antoniego, syna Feliksa, córki Teresę i Józefę oraz inne osoby rodziny Szymanowskich.

Nie wiadomo jakimi pobudkami kierowali się ofiarodawcy. Wielu autorów opracowań dotyczących historii cmentarza uważa, że Szymanowscy zrobili to na złość Czartoryskim, z którymi wcześniej toczyli procesy.

Izabela i Adam Czartoryscy w Powązkach posiadali rezydencję –  park sentymentalny (leżący po północnej stronie współczesnej ulicy Powązkowskiej, naprzeciwko Cmentarza Wojskowego). Czartoryscy udając się tam musieli przejeżdżać obok cmentarza przestawiającego przygnębiający widok[9].

Hipotezę tę należy jednak odrzucić, Czartoryscy od 1783 roku rezydowali przede wszystkim w Puławach[10]. Do parku, od kiedy w pożarze zginęła ich córka przyjeżdżali coraz rzadziej. Oprócz tego Czartoryscy przekazali znaczące fundusze na zagospodarowanie cmentarza i budowę kościoła.

Inną, bardziej prawdopodobną pobudką jaką kierowali się ofiarodawcy była chęć zadośćuczynienia za krzywdy wyrządzone przez tę rodzinę, a zwłaszcza wyrządzone przez Melchiora w czasie gdy był starostą klonowskim. Do darowizny mogło dojść z inicjatywy kanonika Błażeja Szymanowskiego, brata Melchiora.

W aktach metrykalnych parafii babickiej znajduje się kilkanaście wpisów dotyczących rodziny Szymanowskich, kilka z nich dotyczy Teofila.

W 1808 roku jest wpis dotyczący śmierci Maurycego Jana Szymanowskiego, syna Teofila – radcy Prefektury Departamentu Warszawskiego, dziedzica dóbr Bronisze i Strzykuły. O powyższym zgłosił m.in. Stanisław Szymanowski – generał byłych wojsk polskich, brat Teofila.

W 1811 Wielmożny Jego Mość Pan Teofil Szymanowski, konsyliarz (radca) Prefektury Departamentu Warszawskiego dziedzic dóbr Strzykuły i Bronisze z przyległościami lat 50 zgłosił urodzenie córki Marianny Teofili Anny.

W kościele babickim brały ślub córki Teofila. W 1819 roku Teresa wyszła za Franciszka Młockiego. W 1822 roku Aniela Faustyna wyszła za Zygmunta Turno. W akcie ww. ślubu Teofil występuje jako dziedzic Strzykuł, Wieruchowa, Piotrkówków i innych.

W 1833 roku proboszcz parafii babickiej ks. Augustyn Konopka zamieścił wpis o śmierci Teofila Szymanowskiego. O powyższym zgłosili synowie zmarłego: Feliks Szymanowski pułkownik byłych wojsk polskich, kawaler różnych orderów lat 43 i Kazimierz Szymanowski kapitan Gwardii Grenadierów byłych wojsk polskich lat 38. Obaj podali, że mieszkają w Strzykułach i są posiadaczami dziedzicznymi dóbr Strzykuły z przyległościami. Z wpisu wynika, że Teofil Szymanowski zmarł 30 listopada 1833 roku w Broniszach. Zapisano, że był byłym posłem powiatu warszawskiego i dziedzicem jurydyki w Warszawie. Zostawił owdowiałą żonę Mariannę z Magnuskich zamieszkałą w Warszawie, trzech synów, dwóch ww. oraz Aleksandra dziedzica dóbr Bronisze, u którego w tym czasie mieszkał. Zostawił także córki, dwie mężatki wymienione wcześniej i Józefę, pannę zamieszkałą przy matce.

Wpis o śmierci Teofila znajduje się także w księdze metrykalnej parafii żbikowskiej. W akcie tym m.in. zapisano, zwłoki Teofila zostały pochowane na cmentarzu kościoła babickiego w grobie familijnym zapewne w miejscu pochowania m.in. syna Maurycego, zapisano także, że Teofil urodził się we wsi Klonowa. Był synem Melchiora Szymanowskiego starosty klonowskiego i Bogumiły z Nieborskich, kasztelanki płockiej.

W katakumbach

Współwłaściciel dóbr Strzykuły i Wieruchów w latach 1833-34, pułkownik Wojska Polskiego Feliks Stefan Franciszek Szymanowski urodził się 25 stycznia 1790 roku w Broniszach, w majątku ojca Teofila.

Karierę wojskową rozpoczął w 1807 roku od nauki w Korpusie Kadetów, następnie od 1809 roku w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierów w Warszawie przy ulicy Miodowej. Był jednym z dwunastu elewów pierwszego rocznika m.in. obok Ignacego Prądzyńskiego. Naukę przerwały wojny z Austrią. Pod dowództwem gen. Józefa Zajączka uczestniczył w bitwie pod Jankowicami i Jedlińskiem. Szkołę ukończył w 1810 roku, otrzymał awans na stopień porucznika. W czerwcu 1812 roku z armią Napoleona Bonaparte wyruszył na wojnę z Rosją. W potyczce pod Szkłowem został ranny i dostał się do niewoli. Po uwolnieniu w 1815 roku otrzymał przydział do Kwatermistrzostwa Generalnego. Od 1822 roku kierował pracami topograficznymi związanymi z przygotowaniem mapy Królestwa Polskiego.

Fragment mapy kwatermistrzowskiej Królestwa Polskiego

W latach 1823-25 opracował triangulację okolic Warszawy a w następnych latach m.in. triangulację Narwi na różnych jej odcinkach. W latach 1828-29 brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej. Był czynnym uczestnikiem powstania listopadowego. Na jego wsparcie przekazał złotą rękojeść od szpady. 4 marca 1831 roku dowodzony przez niego oddział przeprowadził wypad na teren Cesarstwa Rosyjskiego. W Uściuługu rozbito rosyjską placówkę, zdobyto broń i wzięto ponad 300 jeńców. W kwietniu 1831 roku z korpusem gen. Józefa Dwernickiego uczestniczył w nieudanej wyprawie na Wołyń. W tym czasie otrzymał stopień pułkownika. W odwrocie korpus przekroczył granicę z Austrią, gdzie został rozbrojony a żołnierze internowani. Po ucieczce z internowania brał udział w naprawie i umacnianiu fortyfikacji w Warszawie. We wrześniu 1831 roku objął dowództwo nad oddziałem Andrzeja Ruttié, liczącym około 3,5 tys. żołnierzy. Jego zadaniem była obrona północnej części Warszawy, na odcinku od traktu powązkowskiego do Wisły. 7 września rozpoczął odwrót, udał się do twierdzy modlińskiej. Po upadku Warszawy wkrótce nastąpił kres powstania. W czasie służby otrzymał wiele orderów i odznaczeń w tym Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari[11].

Ożenił się ze swoją służącą Weroniką Jarocką z którą miał syna Feliksa zmarłego w dzieciństwie oraz dwie córki: Joannę i Feliksę. Małżeństwo zostało zawarte 9 listopada 1832 roku o godz. 17:00 w kościele parafialnym św. Jana w Warszawie. W akcie ślubu zapisano, że wielmożny Feliks Szymanowski syn Teofila i Marianny z Magnuskich, kawaler lat 42 jest obywatelem tutejszym zamieszkałym w Warszawie przy ulicy Jezuickiej pod liczbą siedemdziesiąt jeden. Natomiast Weronika Jarocka córka Ludwika i Justyny z Garlińskich, panna, lat 24, od czterech miesięcy mieszka także na terenie parafii przy Rynku Starego Miasta pod liczbą sześćdziesiątą szóstą, urodziła się we wsi Zaliwie w województwie podlaskim. Małżonkowie nie zawarli umowy przedślubnej. Świadkami byli znajomi zaślubionych, także mieszkańcy parafii. Ślubu udzielił wikariusz.

W aktach metrykalnych parafii babickiej znajdują się wpisy dotyczące bezpośrednio jego osoby a także drugiego współwłaściciela dóbr Strzykuły i Wieruchów – Kazimierza Szymanowskiego.

W 1833 roku w akcie nr 103 zapisano, że 21 sierpnia w Strzykułach urodziła się Joanna Szymanowska córka Feliksa i Weroniki Jarockiej, lat 24. O urodzeniu córki zgłosił ojciec w obecności m.in. brata J.W. Aleksandra Szymanowskiego byłego posła powiatu warszawskiego, dziedzica dóbr Bronisze z przyległościami, zam. w Broniszach, mającego 45 lat.

W 1834 roku w akcie nr 52 zapisano, że 29 kwietnia w Strzykułach urodził się Kazimierz Szymanowski s. Kazimierza i Teofili Stryjkowskiej, lat 20. O urodzeniu syna zgłosił ojciec w obecności brata Feliksa. Zapisano, że obaj są współwłaścicielami dóbr Strzykuły z przyległościami i mieszkają w Strzykułach.

W 1834 roku w akcie nr 84 zapisano, że 8 września w Strzykułach urodził się Feliks Teofil Szymanowski syn Feliksa i Weroniki Jarockiej, lat 25. Dalej zapisano, że o powyższym zgłosił ojciec dziecka Wielmożny Feliks Szymanowski pułkownik byłych wojsk polskich, dziedzic dóbr Strzykuły z przyległościami, zamieszkały w Warszawie. Zgłosił w obecności brata Kazimierza Szymanowskiego, podpułkownika Gwardii Grenadierów byłego wojska polskiego zamieszkałego w Odolanach.

Według ustaleń Stefana Lewandowskiego w dniu 10 września 1834 roku dobra ziemskie Strzykuły z przyległościami przejęli na licytacji czynownicy carscy[12] czyli dwa dni po narodzinach Feliksa Teofila.

W 1838 roku w akcie metrykalnym nr 583 parafii św. Jana w Warszawie zapisano, że w dniu 20 listopada urodziła się Feliksa Szymanowska córka Feliksa i Weroniki z Jarockich lat 30. O urodzeniu córki zgłosił Feliks Korwin Szymanowski właściciel domu przy ulicy Jezuickiej nr 71 w Warszawie. Oświadczył, że córka urodziła się w jego mieszkaniu.

Kamienica przy ulicy Jezuickiej numer hipoteczny 71 (aktualny adres Jezuicka 8) przez około sto lat była własnością rodziny Szymanowskich. W latach 1838-40 została gruntownie przebudowana przez Feliksa Szymanowskiego. Przebudowę przeprowadzono w związku z poszerzeniem ulicy Celnej. Rozebrano wtedy część kamienicy narożnej nr 70. Zachodnią część tej kamienicy połączono z sąsiednią nr 7, wzniesiono także nową oficynę boczną tworzącą pierzeję ulicy Celnej.

Po zniszczeniach w czasie II wojny światowej zabudowę zrekonstruowano nawiązując do stanu wyżej opisanego. Kamienica ma charakterystyczny ścięty narożnik, jest trzypiętrowa z mieszkalnym poddaszem. Oficyna boczna jest dwupiętrowa, także z poddaszem. Wejście do budynku i wjazd na podwórze znajdują się od ulicy Celnej.

Feliks Szymanowski zmarł w 1873 roku został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w grobowcu rodzinnym obok żony, która zmarła w 1853 roku.

Natomiast Kazimierz Józefat Szymanowski zmarł w 1847 roku, miał 53 lata. Był właścicielem majątku w Kobuszynie w parafii Szreńsk. Zostawił żonę Teofilę ze Stryjkowskich lat 33 i sześcioro dzieci. Czworo z nich urodziło się Kobuszynie, pierwsza z nich Aniela w 1840 roku.

Z linii Macieja Szymanowskiego brata Melchiora pochodzi w prostej linii Karol Szymanowski sławny polski kompozytor XX wieku. Po kądzieli potomkiem Dyzmy Szymanowskiego brata Macieja i Melchiora jest znany malarz polski Jacek Malczewski. Jego matka Maria była z domu Szymanowska.

Grzegorz Poręcki,
mieszkaniec Wieruchowa w gminie Ożarów Mazowiecki

 

[1] St. Szenic, Cmentarz powązkowski 1790-1850, Warszawa 1979, s. 65.

[2] Tamże s. 13 i nast.

[3] Encyklopedia Warszawy 1994, s. 300, 851; A. Wejnert, Starożytności Warszawskie t. 1, Warszawa 1848, s. 370 plan gruntów.

[4] Cmentarz powązkowski w Warszawie, Warszawa 1984, s. 11.

[5] K. Morawski, Warszawskie cmentarze, Warszawa 1991, s. 64 i nast.

[6] A. Sokołowska, A. Zalewska Warszawa w rysunkach A. Majerskiego, Warszawa 1958 tablica XVIII.

[7] Ilustrowany przewodnik po Warszawie, Warszawa 1893, s. 255-256.

[8] Polski Słownik Biograficzny tom L/1, Warszawa-Kraków 2014 s. 95.

[9] J.Waldorff, Za bramą wielkiej ciszy, Warszawa 1990, s. 6.

[10] Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1994, s. 121.

[11] Polski Słownik Biograficzny… s. 56-57.

[12] S. Lewandowski, Dzieje ziemi ożarowskiej na tle historii Mazowsza i Warszawy, Ożarów Mazowiecki 2007, s. 140.

Tekst był publikowany w okrojonej i niezilustrowanej wersji w styczniu 2014 roku w Gońcu Babickim.

 

Dodatkowe informacje

Na wniosek sołtysa Bronisz Andrzeja Sagana, Rada Miejska w Ożarowie Mazowieckim podjęła uchwałę nr IX/69/24 z dnia 21 listopada 2024 r. w sprawie nadania nazwy drodze położonej w Broniszach.

Otrzymała ona nazwę płk Feliksa Szymanowskiego (Feliks, Stefan Szymanowski (1790-1873) ur. w Broniszach).

 

 

Powiązane zdjęcia: