W publikacji Wirtualnego Muzeum „Kampania cukrownicza w 1925 roku w Józefowie” pod zacytowana relacją z kampanii cukrowniczej znajduje się skromny podpis K. Smoleński.
Działającą w Józefowie od 1865 roku cukrownię wizytował w 1925 roku chemik, profesor Politechniki Warszawskiej (b. dziekan Wydziału Chemicznego PW), członek Polskiej Akademii Umiejętności, Kazimierz Smoleński. W 1925 roku objął stanowisko dyrektora Centralnego Laboratorium Cukrowniczego, przekształconego w Instytut Przemysłu Cukrowniczego.
Mam osobisty sentyment do osoby profesora Kazimierza Smoleńskiego. Mój ojciec był studentem a później współpracownikiem Profesora.
Jako potomek rodziny cukrowniczej chciałbym przybliżyć Państwu tę, zapomnianą nieco, postać wybitnego naukowca, prekursora badań naukowych z zakresu chemii w dziedzinie technologii cukrownictwa. A jednocześnie polecić Państwa pamięci Polaka, który wraz z rodziną (żona, dwie córki i synowa) zostali zamordowani przez niemieckiego okupanta w 1943 roku.
Profesor Kazimierz Smoleński (1876-1943)
Prof. Kazimierz Smoleński. Zdjęcie pochodzi z Wikipedii.
Kazimierz Smoleński urodził się w 1876 roku w Mławie. Szkołę średnią ukończył w Warszawie. Dyplom z wyróżnieniem uzyskał w 1901 roku na Wydziale Chemii Państwowego Instytutu Technologicznego w Petersburgu. Praktykę odbywał w cukrowni w guberni charkowskiej aby powrócić na uczelnię w 1907 roku. Pracę naukową prowadził na uczelni w Petersburgu aż do powrotu do Polski po odzyskaniu przez nią niepodległości. W maju 1919 roku otrzymał nominację na profesora zwyczajnego Katedry Technologii Chemicznej Ogólnej Organicznej i Technologii Węglowodanów na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej.
Niektóre z osiągnięć profesora Kazimierza Smoleńskiego:
w okresie pracy w Petersburgu
- w latach 1908-1912 stypendia zagraniczne w Szwajcarii i Szwecji
- uruchomienie oddziału produkcji mleka skondensowanego,
- opracowanie projektu pirogenezy ropy naftowej dla otrzymywania węglowodorów aromatycznych,
- opracowanie projektu fabryki kauczuku syntetycznego,
- od 1916 profesor nadzwyczajny Instytutu Technologicznego,
- od 1916 dyrektor fabryki barwników syntetycznych.
w Polsce niepodległej
- maj 1919 profesor zwyczajny Katedry Technologii Chemicznej Ogólnej
Organicznej i Technologii Węglowodanów na Wydziale Chemicznym Politechniki
Warszawskiej, - budowa doświadczalnej cukrowni i gazowni olejowej,
- w latach dwudziestych otrzymał chlorek winylu i jego polimery,
- publikacje z zakresu in. substancji pektynowych, substancji barwnych zawartych w melasach, oczyszczania soków, krystalizacji sacharozy, suszenia, chłodzenia i segregacji cukru, pracy pieców wapiennych, wartości technicznej węgli aktywowanych, oczyszczania wód ściekowych,
- w 1923 r. został członkiem Akademii Nauk Technicznych,
- w latach 1928-1929 był dziekanem Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej
- był twórcą 11 patentów – na niektóre metody otrzymał patenty zagraniczne,
- w 1930 r. członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego,
- w 1931 r. – Polskiej Akademii Umiejętności,
- w 1935 r. został prezesem Polskiego Towarzystwa Chemicznego,
- w całym okresie działalności profesor był autorem 172 publikacji głównie z dziedziny cukrownictwa.
W 1928 roku w pierwszym numerze Gazety Cukrowniczej napisano o jubileuszu 25.lecia pracy naukowej profesora:, który wypadał w 1927 roku.
W 1927 roku obchodzono dwudziestopięcioleciu pracy naukowej prof. Smoleńskiego. W Gazecie Cukrowniczej nr 1 z 1928 roku zamieszczono materiały na ten temat: po krótkim wstępie, który zamieszczamy, następuje życiorys oraz spis 73 publikacji i 11 patentów.
W encyklopedii „Czy wiesz kto to jest” pod redakcją Stanisława Łozy z 1938 roku znajduje się wpis o Kazimierzu Smoleńskim.
Stanisław Łoza „Czy wiesz kto to jest” z 1938 roku
Mieszkał z rodziną w Domu Profesorów przy Koszykowej 75.
Dom mieszkalny profesorów Politechniki Warszawskiej przed 1939 rokiem. Zdjęcie ze strony
W czasach prof. Kazimierza Smoleńskiego lokatorem kamienicy był też profesor Józef Zawadzki (inżynier chemik), ojciec Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”. Mieszkał tam również prof. Wiesław Chrzanowski specjalista od silników cieplnych, rektor PW, minister przemysłu), ojciec Wiesława Chrzanowskiego (prawnika i polityka). Ciekawe wspomnienia Wiesława- juniora o przedwojennych mieszkańcach „profesorskiego domu” można wysłuchać w nagraniu PR z 2008 roku pt. Wiesław Chrzanowski wspomina dom rodzinny. (PR, 2008)
W okresie okupacji profesor wykładał na tajnych kompletach, od 1942 w Państwowej Wyższej Szkole Technicznej.
Profesor Kazimierz Smoleński 3 listopada 1942 r. został aresztowany w trakcie prowadzonego wykładu. Tego samego dnia aresztowane były też żona Eugenia, córki – Janina i Anna oraz syn Stanisław i synowa Danuta. Wszyscy zostali osadzeni na Pawiaku, skąd kobiety wywieziono do Oświęcimia, gdzie poniosły śmierć. Syn przeżył pobyt w Oświęcimiu, następnie w Gross-Rosen i Sachsenhausen, po wojnie wrócił do kraju. Tylko Profesor pozostał w Warszawie, był kilka miesięcy torturowany na Pawiaku i rozstrzelano go w ruinach getta 13 maja 1943 roku.
Aresztowania uniknęła trzecia córka, której nie było w domu.
Profesor Smoleński należał do tajnego wówczas Tymczasowego Komitetu Doradczo-Naukowego (TKDN), który powstał w 1933 pod patronatem Ministerstwa Spraw Wojskowych jako próba wykorzystania naukowców w celu zwiększenia wojskowo-gospodarczego potencjału kraju. Było to 10 wybitnych naukowców, wizjonerów z różnych dziedzin, mających ocenić stan obecny i kierunki rozwoju techniki wojskowej. Może tego chcieli się dowiedzieć Niemcy traktując rodzinę profesora jako zakładników.
Minęło 80 lat od śmierci Kazimierza Smoleńskiego, jego żony, dwóch córek i synowej.
Profesor i jego rodzina mają symboliczny grób na cmentarzu Stare Powązki (kwatera 221, rząd 1, miejsce 21).
Zdjęcie ze strony
Na tablicy inskrypcyjnej możemy przeczytać:
PRO MEMORIA
Ś P
KAZIMIERZ SMOLEŃSKI
PROF. DR INŻ. CZŁONEK PAU
ROZSTRZELANY NA PAWIAKU 1943
ZGINĘLI
W OŚWIĘCIMIU 1943
ŻONA EUGENIA INŻ
CÓRKI JANINA
DR BIOLOGII
ANNA
HARCERKA SZARYCH SZEREGÓW
AUTORKA ZNAKU PW
SYNOWA DANUTA MGR
SPOCZYWAJĄ
MARIA
SMOLEŃSKA
1875 – 1919
FELICJA
Z SMOLEŃSKICH
GWOŹDZIŁŁO INŻ
1905 – 1977
Przy tym grobie 1 listopada spotkałem wnuczkę Profesora. Jej matki Ireny, najmłodszej córki Profesora w momencie aresztowania nie było w domu. Ostrzegli ją, żeby nie wracała, przeżyła wojnę i po wojnie założyła rodzinę. Irena Grabowska i jej mąż są pochowani w przedstawionym powyżej grobie. Spotkanie z wnuczką Profesora było dla mnie wielkim zaskoczeniem ponieważ historia, że żyje ocalała córka Profesora nie było powszechnie znane, nawet w środowisku cukrowniczym.
Przedwojenne zdjęcie Profesora z rodziną z pobytu w górach (własność wnuczki). Według relacji wnuczki album ze zdjęciami zabrała sąsiadka po opuszczeniu mieszkania przez Niemców. Na zdjęciu Profesor z żoną i córkami: Anną i najmłodszą Ireną (jedyna, która uniknęła aresztowania).
Zadaję sobie pytania: Czy przyczyną aresztowania całej rodziny było to, że córka profesora Anna była autorką „kotwicy” – znaku Polski Walczącej? Czego się spodziewali niemieccy oprawcy po zeznaniach na Pawiaku 67-letniego wybitnego chemika?
W książce Zygmunta Śliwickiego (więźnia i lekarza z Pawiaka) podano, że przyczyną najścia Niemców na mieszkanie była działalność córki Anny oraz, że Niemcy mogli podejrzewać Profesora o konsultacje dla podziemia w sprawie materiałów wybuchowych.
Informację z książki Zygmunta Śliwickiego (więzień i lekarz) pt: „Meldunek z Pawiaka” wydanej w Warszawie w 1974 r.
Muzeum Pawiaka otwarte zostało dopiero w listopadzie 1965 r. Z Pawiaka zburzonego w 1944 r. praktycznie nic nie zostało. Spaliły się też wszystkie dokumenty. Mają tam tzw. kartotekę, ale to informacje o części więźniów jakie udało się zebrać od świadków.
Spotkanie techników-cukrowników 19-20 czerwca 1939 roku
Możliwe, że to ostatnie zdjęcie prof. Smoleńskiego (drugi z prawej za stołem prezydialnym). Jest to też ostatnie spotkanie techników cukrowników w takim gronie. Przynajmniej kilka osób widocznych na zdjęciu nie przeżyło wojny. Jedyna kobieta na zdjęciu, inż. chemik Maria Werkethin, poliglotka reprezentująca Instytut Przemysłu Cukrowniczego na międzynarodowych zjazdach zginęła we wrześniu 1944r. pod gruzami domu, w którym mieszkała. Na zdjęciu obok Werkethin siedzą pracownicy Instytutu: inż. Władysław Żero, dr Tadeusz Pietrzykowski, inż. A. Kutzner i inż. Aleksander Żelazny (wówczas już w C. Chodorów). Żero i Pietrzykowski spotkali się wiosną 1945r. w Józefowie, w odradzającym się tam Instytucie Przemysłu Cukrowniczego. Żelazny, który przeżył wojnę pracując w dalekim Chodorowie (przedwojenne woj. lwowskie) dołączył do nich później.
Ważna józefowska postać inż. Tadeusz Śliwiński (dyrektor C. Józefów do 1942r. a po 1947r. dyr. „fabryki gliceryny”) siedzi w prezydium w lewo od prof. Smoleńskiego.
Właściciel tej odbitki zdjęcia to inż.Tadeusz Modzelewski z C. Wieluń, siódmy w drugim rzędzie od okien. C. Wieluń należała do tych samych właścicieli, co Józefów. Zdjęcie to „przeżyło”, więc bombardowanie Wielunia, niszczące szpital i znaczną część zabudowy (> 70%) z kościołem i synagogą podczas ataku niemieckiego lotnictwa o świcie 1 września 1939 roku. Cukrownia wieluńska nie ucierpiała, miała przecież wkrótce produkować cukier z gotowych do przerobu buraków na potrzeby nowych niemieckich właścicieli.
Zaproszenie Tadeusza Modzelewskiego na ostatnie przed wojną zebranie techników-cukrowników w czerwcu 1939 roku.
Wspomnienie ostatniego spotkania z prof. K. Smoleńskim
Mój ojciec, doc. inż. chemik Władysław Żero (ppor artylerii, jeniec wojenny, po kapitulacji Warszawy 1939 r.), który przybył do odradzającego się Instytutu Przemysłu Cukrowniczego w Józefowie w 1945 r., bezpośrednio z oflagu (Oflag II C Woldenberg), po ponad 5-letnim pobycie. W Józefowie założył rodzinę i pozostał do końca życia w 1958 roku. Tak opisał on w kronice Instytutu swoje ostatnie spotkanie z prof. Smoleńskim:
wspomnienie inż. Władysława Żero o prof. K. Smoleńskim
Upamiętnienie profesora Kazimierz Smoleńskiego
Tablica na korytarzu gmachu na ul. Rakowieckiej 36 w którym po wojnie mieścił się Instytut Przemysłu Cukrowniczego a obecnie jest Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego, w którym znalazł się w tej chwili mały Zakład Cukrownictwa.
Anna Smoleńska (1920-1943)
Pozostaje przedstawić córkę profesora Kazimierza, Annę Smoleńską.
Anna Smoleńska, zdjęcie ze strony, domena publiczna
Urodzona w 1920 roku, maturę zdała w Gimnazjum J. Słowackiego w Warszawie, studiowała historię sztuki na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1938/1939. W okresie okupacji pod przykrywką nauki w Miejskiej Szkole Ogrodniczo-Rolniczej na Ochocie, podjęła tajne studia na SGGW.
Ukończyła konspiracyjny kurs łączności. Była instruktorką harcerską Szarych Szeregów. Uczestniczyła w akcjach Małego Sabotażu „Wawer”, dostarczała grypsy z Pawiaka. Od początku 1942 była łączniczką w Wydziale Propagandy Bieżącej Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej.
We wpisie dotyczącym Znaku Polski Walczącej możemy przeczytać:
„Kotwica”, jako znak Polski Walczącej pojawił się w Warszawie 20 marca 1942 r. Został wybrany z 27 propozycji zgłoszonych na konspiracyjny konkurs ogłoszony przez Biuro Informacji i Propagandy KG AK. Spośród znaków zgłoszonych na konkurs, w ciągu ok. 2 miesięcy za najlepsze uznano dwie kompozycje: „Kotwicy” oraz „Skrzyżowanych mieczy grunwaldzkich”. Przy wyborze brano pod uwagę m.in. łatwość wykonania oraz wymowę patriotyczną.
3 listopada 1942 roku Anna Smoleńska została aresztowana wraz z rodzicami, siostrą i bratową. Po torturach i ciężkich przesłuchaniach na Pawiaku pod koniec listopada przewieziona została do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie zmarła w 1943 roku na tyfus.
Anna Smoleńska w obozowych pasiakach z numerem 26008. Zdjęcie ze strony
Na ścianie odbudowanego i rozbudowanego „Domu Profesorów” przy Koszykowej 75 znajduje się tablica upamiętniająca Annę Smoleńską i Tadeusza Zawadzkiego „Zośkę”.
Tablica pamiątkowa na ścianie Domu Profesorów przy Koszykowej 75. Zdjęcie z profilu FB.
Jeden skromny podpis pod relacją z wizyty w Cukrowni Józefów przywołał piękną i tragiczną historię Kazimierza Smoleńskiego i jego rodziny. Jakie osobiste sentymenty, jak sam napisał, spowodowały, że wybrał się do Józefowa jako pierwszej kontrolowanej cukrowni, tego się już nie dowiemy.
Michał Żero