W drugiej połowie XIII wielu na Mazowszu osiedliło się kilkadziesiąt rodzin Prusów, wśród nich rodziny możnych-nobilów. Byli to uchodźcy, którzy znaleźli tu schronienie przed represjami ze strony Krzyżaków.
Jeszcze kilkadziesiąt lat wcześniej ich przodkowie organizowali łupieżcze i odwetowe najazdy na Mazowsze i nieprzerwanie pustoszyli ziemię pogranicza. Przybysze zaczęli osiedlać się w trakcie trwania i krótko po upadku drugiego powstania przeciwko Krzyżakom, tj w latach 70-tych XIII wieku.
Nobilowie pruscy z nadania książąt mazowieckich otrzymywali do zagospodarowania pokaźnie działy ziemi. Za otrzymane działy byli zobowiązani do różnych powinności, w tym do służby wojskowej. Wzmacniali szczupłe zastępy rycerstwa mazowieckiego. Istotne znaczenie miały też zobowiązania podatkowe osadników. Prusowie z pewnością przyjęli chrzest, a po złożeniu przysięgi wierności stali się poddanymi książąt.
Od książąt mazowieckich otrzymywali przyznane zwyczajowo przywileje grupowe, dotyczące także ich potomków, na przykład przywilej prawa nieodpowiedniego. Był to przywilej odpowiadania tylko wobec samego księcia z pominięciem innych sądów [1].
Zachowały się dokumenty z XV wieku, które potwierdzają ich obecność na terenie parafii babickiej. W Wieruchowie, który na początku XV wieku miał wielu współwłaścicieli dwa duże działy należały do rycerzy z rodu Prusów. Byli to kolejni potomkowie pierwszych osadników. Włości, gdzie znajdowały się ich siedziby w pierwszej połowie XV wieku zaczęto nazywać Wierzuchowem Pruskim. Siedziby te znajdowały się zapewne w rejonie dzisiejszych ulic Południowej i Parkowej w Zielonkach Parceli, gdzie w trakcie badań archeologicznych odkryto między innymi obiekty z okresu średniowiecza.
Pierwszy z działów należał do Jachny i jej synów. W 1406 roku książę Janusz I Starszy nadał Jachnie wdowie po Mikołaju i jej synom Jakubowi i Krystynowi, dziedzicom z Vierzuchowa przywilej prawa chełmińskiego na te dobra z czynszem książęcym po 12 groszy praskich od włóki oraz przywilej prawa nieodpowiedniego i zwolnienie z kar sądowych[2].
W 1426 roku Krystyn został wwiązany w dobra Lutka Targoni z Kobyłki za niezwrócone 15 kop groszy szerokich.
W 1430 roku Elżbieta żona Krystyna pokwitowała braci Rogalów z Węgrzynowa.
W 1433 roku rycerz Jakub piszący się z Wierzuchowa kupił kuszę od Żyda z Wyszogrodu, za którą zapłacił 45 groszy.
W 1447 roku wymienieni bracia piszący się z Wierzuchowa Pruskiego sprzedali swoje działy w Wierzuchowie Dadźbogowi z Macierzysza i jego zięciowi Marcinowi z Budzanowa za 180 kop groszy w półgroszach i za sadykerz w Chrzanowie. Nabywcy podzielili się w połowie. Obszar tych włości można szacować na około 20 włók. Po tej transakcji znacząca część Wierzuchowa Pruskiego przeszła we władanie szlachty herbu Szeliga.
Drugim działem w posiadaniu rycerzy z rodu Prusów były dobra Piotra. W 1419 roku dokonano rozgraniczenia między dobrami tego Piotra a dobrami borzęcińskimi opactwa czerwińskiego. Wpis z tych czynności zamieszczono w księdze: „Diversorum privilegiorum manasterii Czervinscensis ab anno 1155 ad annun 1746 copiae”, rękopis BOZ 70, str. 206-207.
W tym dokumencie Piotr został wpisany jako dziedzic Wojcieszyna, choć w rzeczywistości władał Wieruchowem, w którym miał swoją rezydencję i z którego występował w licznych działaniach prawnych. Być może to błąd sporządzającego wpis a może tenże Piotr był także właścicielem części Wojcieszyna, położonej po południowej stronie gościńca. Rozgraniczenie zaczynało się od węgła Umiastowo przy gościńcu z Borzęcina do Warszawy. Dalej granica biegła wzdłuż gościńca. Po lewej stronie gościńca były posiadłości Opactwa, w tym Wojcieszyn i Koczargi. Następnie granicę stanowiła rzeczka Rgilewnica płynąca między Koczargami a Lipkowem w kierunku Truskawia – wtedy obiektu terenowego. Na północ od Truskawia na rzeczce znajdował się bród i stanowił on kolejny punkt graniczny. Od tego brodu granica szła do węgła granicznego Dziekanowa, znajdującego się w rejonie dzisiejszego Sierakowa.
Opisana zachodnia granica włości Piotra z Wierzuchowa ukazuje wielkość tych dóbr. W ich skład wchodziły m. in. dzisiejsze wsie: Zielonki, Zielonki Parcela, Lipków, Hornówek i Izabelin oraz duży obszar puszczy.
W 1418 roku Piotr kupił Blizne od nieokreślonego podsędka wbrew roszczeniom Piotra z Latchorzewa. W rezultacie powstały dwa działy wsi, w posiadaniu Piotra z Wierzuchowa i Dołęgów z parafii babickiej.
W 1422 roku Adam Trycz z Barcic, z ziemi czerskiej odstąpił swoje prawa do Burakowa dziedzicom z Wierzuchowa: Piotrowi, Marcinowi i Siemionowi – synom ww. Piotra. Tenże Piotr pozostawił trzech ww. synów i pięć córek. W podziale jego włości w 1424 roku Piotrowi przypadł Lipków z całym obszarem puszczy położonym na północ od wsi.
Siemion otrzymał dział w Bliznem oraz Buraków a także las przy granicy Babic.
Marcin otrzymał dział w Wierzuchowie z pozostałą częścią włości.
W akcie dotyczącym podziału włości zapisano, że Piotr z żoną Dorotą odpowiednio wyposażyli wszystkie córki. Anna została żoną Piotra z Gnatowic w ziemi sochaczewskiej. Katarzyna wyszła za Macieja z Macierzysza, Danka za Bogusława z Czarnowa, Weronka za Gotarda z Sokołowa a Boguchna za Smysława z Gromnic.
Jest prawdopodobne, że z włości Prusów z Wierzuchowa wydzielił się Piotrkówek, który od XV wieku należał także do zamożnego rycerstwa z rodu Prusów.
Synowie Piotra z Wierzuchowa wykazali się także przedsiębiorczością i zaznaczyli swoją obecność w okolicy.
Grosz praski, zdjęcie z Wikipedii
Piotr, który otrzymał Lipków w 1429 roku kupił od Wielka i jego dzieci z Wierzuchowa część ich ojcowizny za 30 kop groszy. Tenże Piotr w 1437 roku zawarł umowę z opatem czerwieńskim dotyczącą budowy grobli i młyna na granicznej rzeczce Rgilewnicy. Za budowę młyna przez opactwo otrzymał 30 kop groszy. W 1441 roku uzupełniono warunki tej umowy, Piotr odstąpił opactwu trzy morgi ziemi, zapewniając tym wolną drogę przez Lipków do grobli. W zamian otrzymał konia wartości 10 kop groszy. Młyn ten znany był jako Truskawie.
Las należący do Piotra z Lipkowa i jego następców nadal nazywano Wierzuchowem Pruskim. W 1490 roku przy wyznaczaniu granicy między Wierzuchowem Pruskim a Kiełpinem zapisano, że zaczynała się ona w lesie od wzgórza Turza Góra i szła do węgła granicznego Dziakanowo.
Siemion, nowy właściciel Bliznego i Burakowa w 1428 roku kupił od Mikołaja i jego dzieci z Broszkowa ich udziały w tej wsi za 100 kop groszy praskich. Mikołaj też pochodził z rodu Prusów. Prawdopodobnie doszło do zamiany włości między Siemionem a Mikołajem, bowiem Mikołaj był znany jako właściciel Wyczółkowa, które wcześniej było częścią Bliznego.
W kolejnych latach Siemion powiększał swój stan pousiadania. W 1435 roku wykupił od braci Janusza i Piotra ze Świętochowa resztę udziałów w Broszkowie za 50 kop groszy.
W 1443 roku od Tomasza Ciołka z Zalesia i jego brata Febrona kupił wieś Siana, położoną w pobliżu Broszkowa. Przyjmuje się, że to Siemion z Bliznego a następnie piszący się z Broszkowa, gdzie miał swoją nową rezydencję stał się protoplastą Broszkowskich. Broszkowscy dobrze zapisali się w ziemi liwskiej, sprawowali tam różne urzędy.
Trojden I – książę czerski, zdjęcie z Wikipedii
Marcin, który otrzymał dział w Wierzuchowie w aktach przemiennie występował jako Marcin lub Marcisz z Wierzuchowa Pruskiego lub z Zielonek. Potwierdza to, że w obrębie Wierzuchowa Pruskiego znajdowały się wcześniej Zielonki, które w połowie XV wieku stanowiły już samodzielną wieś.
W 1430 roku Marcisz piszący się z Wierzuchowa kupił od Tomasza z Opaczy część wsi Ossowno w ziemi liwskiej za 70 kop groszy pospolitych. Dług Marcisza należny Tomaszowi w wysokości 36 kop groszy poręczyli Pietrasz z Lipkowa i Dadźbóg z Macierzysza.
W 1437 roku Marcisz z Wierzuchowa kupił całą wieś Brzeźce koło Nowego Dworu od Skierdy z Brzeźca, sędziego ziemskiego drohickiego. Zapłacił 150 kop groszy. W 1452 roku tenże Marcisz piszący się jako Marcisz Zielonka z Zielonek zamienił wieś Brzeźce na część Wierzuchowa Pruskiego należącą do Marcina z Budzanowa. Powiększył tym swój stan posiadania w Wierzuchowie o co najmniej 10 włók.
W 1456 roku Marcin i Piotr Prusin piszący się z Zielonek oraz Mikołaj z Piotrkówka a także inni bracia herbowi z ziemi warszawskiej przedstawili przywilej prawa nieodpowiedniego dla Prusów z 1345 roku[3].
Z powyższego zapisu wynika, że bracia Marcin i Piotr Prusin synowie Piotra posiadali informacje o swoim przodku, który ww. przywilejem został obdarowany i najpewniej miał on swoją siedzibę w Wierzuchowie. Dokument ten w dniu 1 października 1345 roku w Warszawie wystawili sprawujący wspólnie władzę Siemowit III i Kazimierz I, książęta mazowieccy – synowie Trojdena I. Potwierdzili w nim pewne swobody – przywileje nadane Windyce i Obizorzonowi oraz ich potomkom przez księcia Bolesława II i jego syna Trojdena I, w tym przywileje wynikające z prawa rycerskiego[4].
Z wymienionego dokumentu wynika, że Prusowie z okolicy przywilej prawa nieodpowiedniego i inne przywileje otrzymali od Bolesława II już w końcu XIII wieku, a od Trojdena I w I ćwierci XIV wieku.
Pieczęć księcia Siemowita III
Dokumentowi z 1345 roku nadano tytuł „Jus Prussitarum”. Przyjmuje się, że dokument ten został uwierzytelniony pieczęciami książąt mazowieckich. Znane są pieczęcie tylko Siemowita III. Na ww. dokumencie winna być pieczęć herbowa mniejsza z wyobrażeniem smoka.
Nie zachował się oryginał tego dokumentu, jego treść znana jest z odpisów.
Marcin miał syna Jana i trzy córki: Katarzynę, Małgorzatę i Eufemię. W 1477 roku Katarzyna i Małgorzata pokwitowały Jana, natomiast Eufemia w 1488 roku pokwitowała Marcina i Jakuba synów zmarłego już Jana.
Eufemia była żoną Szczepana z Mrokowa. Ich synowie Jan i Marcin piastowali wysokie urzędy na dworze władców mazowieckich a Jan także w hierarchii kościelnej. Jan Mrokowski studiował w Akademii Krakowskiej, po tym był pisarzem księcia Janusza II a następnie pisarzem ziemi ciechanowskiej. Był również plebanem w Ciemieniewie i plebanem w Wiźnie. W 1497 roku został kanonikiem płockim. Był także sekretarzem księżnej Anny i jej doradcą. W latach 1505-08 był kustoszem kapituły warszawskiej. U szczytu kariery od 1508 przez piętnaście lat sprawował urząd archidiakona warszawskiego.
Marcin Mrokowski piastował szereg urzędów: był starostą czerskim i warszawskim, kasztelanem liwskim i wyszogrodzkim a w latach 1511-12 kasztelanem warszawskim i jednocześnie starostą.
Półgrosz koronny Władysław II Jagiełło Kraków ok 1412-1414 – Sklep numizmatyczny Coin24
W 1519 roku Marcin Zieleński s. Jana, wnuk Marcina z Wierzuchowa piszący się z Pruskiego Wierzuchowa i Lipkowa sprzedał posiadane części w Wierzuchowie Pruskim, Zielonkach i Lipkowie. Nabył je Maciej syn Jana z Kosaćca za 200 kop groszy w półgroszach. Po tej transakcji w Wierzuchowie Pruskim i Zielonkach praktycznie zanikła wielka własność rodu Prusów.
W 1563 roku znany był Maciej Pruski herbu Prus II, należący już do szlachty zagrodowej[5].
Zielonki przeszły w ręce szlachty herbu Lubicz, nowi właściciele przybierali nazwisko od nazwy wsi.
Nazwa Wierzuchowo Pruskie przetrwała co najmniej do końca XVI wieku. Później wieś nazywała się Prussy. Nazwa ta zaginęła w XIX wieku.
Dodatek
We wszystkich opisanych dotychczas transakcjach kupna-sprzedaży rozliczano się w groszach liczonych w kopach, tj po 60 sztuk.
W tym czasie w Księstwie Mazowieckim posługiwano się rozpowszechnionym w tej części Europy groszem praskim, zwanym też szerokim i półgroszami koronnymi zwanymi pospolitymi. W obiegu była też moneta krzyżacka i pieniądz książęcy, głównie zdawkowy.
Grosz do obiegu wprowadzono w XIII wieku po ogólnoeuropejskiej reformie pieniężnej jako monetę grubą – grosus.
Na ziemiach polskich pojawił się w czasie panowania Wacława II, króla Czech i Polski. Wprowadził on reformę monetarną i rozpoczął bicie w wielkich ilościach grosza praskiego.
Od 1300 roku do końca XV wieku grosz praski stanowił podstawę wszelkich operacji finansowych, spełniał funkcję podstawowego miernika wartości. W Czechach emitowany był do połowy XVI wieku. Do Polski trafiał w olbrzymich ilościach za pośrednictwem kupców czeskich. Pierwsze grosze wykonane były ze srebra wysokiej próby, dzieliły się początkowo na 12 denarów a w czasach opisywanych ich wartość wynosiła 18 denarów.
Krajowe grosze wzorowane na czeskich przez kilka lat bito w mennicy krakowskiej w czasach Kazimierza Wielkiego (1333-1370).
Kolejni władcy aż do czasów reformy pieniężnej Zygmunta Starego z grubej monety bili wyłącznie półgrosze. Półgrosze ciągle traciły na wartości w stosunku do groszy praskich.
W 1393 roku Władysław Jagiełło przeprowadził reformę monetarną, zrównującą wartość waluty polskiej z czeską. Mennica krakowska za czasów Władysława Jagiełły wybiła ogromne ilości monet półgroszowych.
Początek wpisu dotyczącego rozgraniczenia między dobrami Piotra z Wieruchowa a dobrami Opactwa czerwińskiego w 1419 roku, opisanego w tekście (rękopis Biblioteki Ordynacji Zamojskich nr 70, str. 206)
Grosz praski był podstawową walutą również na Litwie. W 1410 roku książę Witold przekazał królowi Władysławowi Jagielle 20 000 kop groszy praskich, tj. 1 200 000 sztuk na wydatki związane z przygotowaniami do wojny z Zakonem Krzyżackim.
Jaka była wartość grosza?
Dla przykładu w czasach królowej Jadwigi skryba miejski zarabiał miesięcznie 60 groszy, trębacz miejski 8 groszy tygodniowo a cieśla i murarz 24 grosze tygodniowo. Pomocnik murarski i ciesielski dziennie zarabiali 1 grosz.
Na jeden grosz dziennie wycenione były także prace polowe, np. przy żniwach.
Grzegorz Poręcki,
mieszkaniec Wieruchowa w gminie Ożarów Mazowiecki
Skrócona wersja artykułu ukazała się w „Gońcu Babickim” nr 59/60 z 2014 roku.
[1] K. Pacuski, Puszcza Kampinoska w średniowieczu i na początku czasów nowożytnych (do 1526 r.) w: Dzieje Puszczy Kampinoskiej i okolic, Izabelin 2005, str. 209-211.
[2] Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu. Opr. A. Wolff i K. Pacuski IH PAN, Warszawa 2013, str. 310
W dalszej części, jeżeli nie podano źródła, informacje dotyczące spraw z zakresu prawa cywilnego pochodzą z tej publikacji – hasło Wierzuchowo.
[3] Mazowieckie zapiski herbowe XV i XVI wieku, wydał A.Wolff, Kraków 1937, nr 1077
[4] Kodeks dyplomatyczne księstwa mazowieckiego, wydał J.T. Lubomirski, 1863, dokument nr LXVI, str. 55.
[5] K. Pacuski, Średniowiecze i okres do połowy XVII wieku w: Stare Babice na przestrzeni wieków, pr. zb. red. E. Pustoła-Kozłowska; Stare Babice 2013, str 52
