Artur Mikołaj Radziwiłł

Artur Mikołaj Radziwiłł herbu Trąby urodził się 10 stycznia 1901 roku w Sichowie Dużym.
Jego rodzicami byli Maciej Mikołaj Radziwiłł (1873–1920) i Róża Maria z Potockich herbu Pilawa (1878–1931). Róża była właścicielką rozległych dóbr rytwiańsko-staszowskich (obecnie świętokrzyskie).

Rodzice

Maciej Mikołaj Radziwiłł (1873-1920). Portret namalowany przez Józefa Mehoffera w 1914 roku. Źródło: Wikipedia

Róża Maria z Potockich Radziwiłłowa (1878-1931). Zdjęcie Archiwum Narodowe w Krakowie, 1901 rok
Profil AN w Krakowie na FB

Zamieszkali w 1899 roku w pałacu w Sichowie.
Pałac w Sichowie Dużym został wzniesiony pod koniec XVIII wieku. Służył najpierw Lubomirskim, potem Potockim i Radziwiłłom. To rodzinny dom Artura Radziwiłła.

Dom rodzinny Artura Radziwiłła

Zdjęcie współczesne (2024 rok) pałacu w Sichowie

Zrujnowany pałac kupił Stefan Dunin-Wąsowicz, wnuk Krzysztofa i Zofii Radziwiłłów i sukcesywnie od 2005 roku go odbudowuje. Początki wyglądały jak na poniższych zdjęciach.

Zdjęcia Pawła Małeckiego z publikacji Wyborczej Kielce z 2013 roku.

Dom rodzinny: Artur Radziwiłł, Zofia i Krzysztof Radziwiłłowie przed pałacem w Sichowie, lata trzydzieste. Zdjęcie ze zbiorów rodzinnych Stefana Dunin-Wąsowicza

Rodzeństwo

Maciej i Róża wychowali 4 synów. Drugim w kolejności wg wieku był Artur Radziwiłł.
Krzysztof (1898–1986), Artur (1901-1939), Konstanty (1902–1944) i Maciej (1905–1994).

Bracia, od lewej Krzysztof, Artur, Konstanty i Maciej Radziwiłłowie, 1906 rok. Zdjęcie ze zbiorów rodzinnych Stefana Dunin-Wąsowicza

Krzysztof (1898–1986), Artur (1901-1939), Konstanty (1902–1944) i Maciej (1905–1994)
Zdjęcia z kolekcji rodzinnej Artura Radziwiłła

Artur uczęszczał do szkół we Wrocławiu, w Moskwie i ukończył gimnazjum w Warszawie.

Wojna polsko-bolszewicka

Jako 19.latek wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego w 1920 roku i w szeregach 4 Pułku Piechoty Legionów walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Został odznaczony Krzyżem Walecznych. W stopniu porucznika został przeniesiony do rezerwy.

Ekspert wyjaśnia:
Mężczyzna widoczny na fotografii ubrany jest w oficerski mundur wz. 19 w stopniu podchorążego (galonik biało-metalowy, oksydowany, naszyty przez środek wzdłuż całego naramiennika). Na kołnierzu widoczny podoficerski galonik.  Na głowie widoczna sztywna rogatywka wz. 19, do której przymocowany jest orzełek wz. 19 (wczesnego wzoru). 

W zgodzie z Dziennikiem Rozkazów Wojskowych 97/1919 na rogatywce brak odznaki stopnia podoficerskiego: odznaka stopnia podoficerskiego zostanie wprowadzona w Dzienniku Rozkazów Wojskowych 8/1920.

Galanterię munduru uzupełnia pas podoficerski wz. 19 wraz z koalicyjką oraz skórzane rękawiczki. 

Sądząc po kabłąku szabli, broń biała to najprawdopodobniej szabla wz. 17.

Dzięki temu, że na rogatywce brak oznaczenia stopnia wojskowego, zdjęcie można bardzo dokładnie wydatować, że zostało ono wykonane między 1 listopada 1919 roku a 16 marca 1920 roku.

Po zakończeniu wojny zajmował się zarządzaniem rodzinnym majątkiem w Sichowie Dużym, Staszowie i Rytwianach.

Ślub

W 1927 roku ożenił się z Krystyną Broel-Plater (1903-1991). Ślub odbył się w majątku rodzinnym Krystyny w Osuchowie pod Mszczonowem. Z wykształcenia Krystyna była matematyczką. Uroczystość została uwieczniona na licznych fotografiach.

Młoda para, rodzina i goście weselni. Zdjęcia z kolekcji rodzinnej Artura Radziwiłła.

Dzieci

Artur i Krystyna mieli troje dzieci: Joannę Marię (1928-2023), Macieja Mikołaja (1930–2009) i Różę Gabrielę (1934–2009). W chwili śmierci ojca miały one odpowiednio 11, 9 i 6 lat. Ciężar wychowania spoczywał na matce i jej bliskich. Traumatycznym wydarzeniem było osadzenie Krystyny w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Ravensbrück, skąd szczęśliwie udało jej się powrócić do Rytwian..

Dzieciom zrobiono wspólną fotografię w podobnym stylu jak dzieciom Macieja Mikołaja i Róży Marii Radziwiłłów.

. Dzieci Artura i Krystyny Radziwiłłów: Joanna Maria (1928-2023), Maciej Mikołaj (1930–2009) i Róża Gabriela (1934–2009). Zdjęcia z kolekcji rodzinnej Artura Radziwiłła

 

 

Dzieci Artura Radziwiłła. Zdjęcie z kolekcji rodzinnej Artura Radziwiłła

Trzej bracia: Krzysztof, Artur i Konstanty ze swoimi dziećmi. W centrum Artur Radziwiłł z trójką swoich dzieci. Zdjęcia z kolekcji rodzinnej Artura Radziwiłła

Codzienne życie

 

 W rodzinie śledzono też wydarzenia kulturalne. Mąż znanej piosenkarki Hanki Ordonównej, Michał Tyszkiewicz był kuzynem Krystyny Radziwiłłowej.

Męskie rozrywki

Do męskich rozrywek należało polowanie na dziki czy jelenie, prowadzenie samochodu. Starsza córka Joanna wspomina, że nie lubił jazdy konnej z powodu problemów z nogą.

Rytwiany – na swoim

Po śmierci w 1931 roku matki, Róży Marii Artur otrzymał majątek Rytwiany. Był dobrym gospodarzem i doprowadził majątek do rozkwitu. Na mieszkanie dla rodziny przebudował budynek cukrowni w Rytwianach podpalonej w 1925 roku przez konkurencję. Były tam magazyny i mieszkanie dyrektora cukrowni. Z opracowania na stronie Bohaterowie1939.pl możemy zacytować:
„Zajmował się także działalnością społeczną. Był członkiem Sejmiku Powiatowego w Sandomierzu, Rady Nadzorczej Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej w Staszowie oraz Straży Pożarnej w Staszowie i Rytwianach. Działał ponadto w Radzie Społecznej staszowskiego Gimnazjum”

Rytwiany. Współcześnie w dawnym domu Artura Radziwiłła, po generalnym remoncie w latach osiemdziesiątych, znajduje się hotel.

Kampania wrześniowa 1939 roku

25 sierpnia 1939 roku porucznik Artur Radziwiłł otrzymał kartę mobilizacyjną. 1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa.

Ekspert Michał Kochanek opisuje:
Artur Radziwiłł ubrany jest w oficerski mundur wz. 27 w stopniu podporucznika. Na głowie widoczna rogatywka garnizonowa wz. 27 z orzełkiem wz. 19 oraz jedną gwiazdką pięcioramienną na naramienniku wskazującą na stopień podporucznika (na naramienniku widoczne są również emblematy, lecz nieczytelne – prawdopodobnie SP (Szkoła Podchorążych) bądź numer pułku/batalionu). Galanterię skórzaną uzupełnia widoczna na fotografii koalicyjka do pasa oficerskiego.
Widoczne na lewej piersi Artura Radziwiłła odznaczenia to:
– Odznaka honorowa dla Oficerów (Równorzędnych) i Szeregowych za Rany i Kontuzje za odniesioną jedną ranę/kontuzję w obronie Ojczyzny (jest to ta widoczna wstążka w barwach wstęgi orderu Virtuti Militari z jedną srebrną gwiazdką widoczna nad Krzyżem Walecznych):
– Krzyż Walecznych
– Medal Pamiątkowy Za Wojnę 1918–1921 
– (na lewej kieszeni kurtki) – Odznaka pamiątkowa Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty bądź któregoś ze szkolnego Batalionu Podchorążych Rezerwy Piechoty.
– (na prawej kieszeni kurtki) – Odznaka Szkoły Podchorążych Piechoty z Ostrowi Mazowieckiej.

Zdjęcie zostało wykonane między 1928 a 1934 rokiem, kiedy to Artur otrzymał awans na porucznika rezerwy.

Artur Radziwiłł przeszedł szlak bojowy jako dowódca 2 kompanii I batalionu 2 Pułku Piechoty 2 Dywizji Piechoty Legionów Armii „Łódź”.

Zginął w walce 13 września 1939 roku pod Ołtarzewem (ulica Nizinna) na skaju pola Heleny i Jerzego de Flassilier. Został pochowany wraz z poległymi żołnierzami swojej kompanii w miejscu śmierci.

Generał Wiktor Thommée, dowódca Armii „Łódź” tak napisał we wniosku o nadanie mu pośmiertne Orderu Virtuti Militari: „Porucznik Artur Radziwiłł w bitwie Armii Łódź 12 – 13 września pod murami Warszawy, dowodząc odpowiedzialnym oddziałem łącznikowym – poległ pod Ołtarzewem, przeszyty kulami, jako bohater, jako wybitny dowódca, oddany Kolega, serdeczny przyjaciel żołnierzy, niezachwiany, gorący patriota Kraju i Narodu Polskiego”.

W marcu 1940 roku przeniesiono poległych i pochowanych w miejscu śmierci żołnierzy na utworzony cmentarz wojenny w Ołtarzewie. Żona Krystyna po identyfikacji zwłok, zabrała je do Rytwian. Tam w lipcu 1940 roku odbył się pogrzeb. Szczątki złożono w krypcie rodzinnej w kościele pokamedulskim w Rytwianach.

Szlak bojowy Artura Radziwiłła, jego śmierć, relacje mieszkańców Ołtarzewa są zamieszczone we wpisie Wirtualnego Muzeum OM „Krzyż Radziwiłła”.

Krypta grobowa Radziwiłłów w Rytwianach

Kościół pw. Zwiastowania NMP i klasztor pokamedulski w Rytwianach. Pustelnia Złotego Lasu.

 W pomieszczeniach poklasztornych jest Izba Pamięci Artura Radziwiłła z pamiątkami, dokumentami, zdjęciami, meblami przekazanymi przez rodzinę.

Izba Pamięci w pomieszczeniach poklasztornych w Rytwianach

W Pustelni Złotego Lasu w Rytwianach, w kościele pokamedulskim znajduje się krypta rodzinna Radziwiłłów.

Spoczywają w niej rodzice Artura Radziwiłła – Maciej Mikołaj i Róża Maria z Potockich Radziwiłłowie, ich syn Artur, którego szczątki przeniesiono z Ołtarzewa i pochowano w lipcu 1940 roku i jego żona Krystyna z Bloer-Platerów. Obok tablicy umieszczono też małą gablotkę z odznaczeniami Artura Radziwiłła: Krzyżem Walecznych i Orderem Wojennym Virtuti Militari nadanym pośmiertnie w 1939 roku przez Prezydenta RP na Uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego.

Kościół pw. Zwiastowania NMP w Rytwianach. Krypta z grobem Artura Radziwiłła. Zdjęcie Andrzeja de Flassiliera z 2021 roku.

Kościół pw. Zwiastowania NMP w Rytwianach. Krypta Radziwiłłów. Tablica pamiątkowa porucznika Artura Radziwiłła i jego żony Krystyny oraz jego odznaczenia. Zdjęcie Andrzeja de Flassiliera z 2021 roku.

Testament

Artur Radziwiłł napisał przed pójściem na wojnę w 1939 roku testament, wskazujący drogę życiową dzieciom: Joannie (1928-2023), Maciejowi (1930-2009) i Róży (1934-2003):

W dzisiejszych czasach i w dzisiejszej chwili, trudno jest przewidzieć, jakie kryteria w życiu społecznym i osobistym przetrwają zawieruchę. Tym bardziej niewzruszonym fundamentem pozostanie wiara i doktryna katolicka, z której wynikają i wynikać będą zawsze jedynie słuszne pojmowania stosunków i obowiązków człowieka wobec Boga, Ojczyzny, bliźnich i rodziny. Uważam, że niezależnie od wszelkich okoliczności, postawa człowieka powinna być czynna i pełna odpowiedzialności. Warsztat pracy, niezależnie od tego czy jest własnością, czy tylko zakresem działania, pozostaje zawsze tylko depozytem, danym nam w rękę od Boga, z władania nad którym zdać kiedyś sprawę będziemy musieli.

Artur Mikołaj Radziwiłł

Posłuchajcie wspomnień Joanny, starszej córki Artura Radziwiłła w Radiu Dla Ciebie w dwóch częściach audycji Radziwiłłowie z Rytwian:
cz. 1

cz. 2  

Pożegnamy się z Arturem Radziwiłłem dwoma jego niezwykłymi portretami.

Pastel Witkacego namalowany został w roku ślubu Artura Radziwiłła. Przedstawia głowę Artura opartą na piersi – być może orła – który ją otula swoimi skrzydłami/ A skrzydła są biało-czerwone. Proroczo.

Portret Artura Radziwiłła wykonany w 1927 roku przez Stanisława Ignacego Witkiewicza

Według AI: (sztucznej inteligencji) napis „T: B+d +e” na obrazie Witkacego oznacza, że mamy do czynienia z portretem w Typie B, z dodatkowym zaznaczeniem cech charakteru modela (d) i elementami, które można by uznać za eksperymentalne lub swobodne (e). Innymi słowy, jest to portret o charakterystycznym ujęciu, wzmocniony przez dodatkowe elementy podkreślające cechy portretowanego, a także swobodę artystyczną w doborze środków wyrazu. 

Od WMOM: Witkacy umieszczał na swoich portretach liczne adnotacje. Wśród nich znalazł się typ portretu, data, podpis autora, czasem komentarz odautorski oraz zażywane substancje stymulujące. Przeczytasz tutaj.

Dziękujemy panu Arturowi Radziwiłłowi, wnukowi porucznika Artura Radziwiłła za udostępnienie zdjęć ze zbiorów rodzinnych.

Grażyna Lipska-Zaremba

Mamy dla Państwa gałąź Artura Radziwiłła drzewa genealogicznego.

 

 

 

Powiązane zdjęcia: